Wat maakt een panenka zo bijzonder én risicovol? Ontdek de techniek, geschiedenis en mentale uitdaging achter deze gedurfde penalty.
De gedoodverfde liefhebber die voetbal bijna als kunst ziet, smult bij het zien van een panenka. Een panenka is een bepaalde manier om een strafschop te nemen. Bij een gewone penalty schiet de speler de bal met veel kracht een hoek van het doel in. Bij een panenka daarentegen wordt de bal heel beheerst in het midden van het doel gechipt.
De achterliggende gedachte van een panenka is dat de keeper vaak standaard een hoek kiest en dus naar links of rechts duikt. Zo komt het midden van het doel vrij en vergroot je de kans op een doelpunt wanneer je de bal in het midden van het doel plaatst. De panenka vraagt om een flinke dosis lef, nauwkeurigheid en vooral ook techniek. Daarom is deze manier van het nemen van een penalty niet voor iedere speler weggelegd.
De panenka dankt zijn naam aan de Tsjechoslowaakse voetballer Antonín Panenka. Hij maakte dit type schop wereldberoemd tijdens het EK van 1976. Tsjechoslowakije speelde de finale tegen West-Duitsland. De wedstrijd moest met strafschoppen worden beslist. Antonín Panenka nam de beslissende strafschop met een zachte stift door het midden. De Duitse keeper Sepp Maier dook zoals iedere keeper naar de hoek en had geen antwoord op deze iconische strafschop. Tsjechoslowakije won het EK en het fenomeen van de panenka penalty was geboren.
Panenka toonde veel lef en liep het risico als nonchalant en arrogant genoemd te worden als de strafschop niet had gezeten. De geschiedenis vertelt de rest en het werd gezien als een geniale actie, in combinatie met inzicht en lef. Panenka vertelde later dat hij bewust op deze techniek had getraind om zo een unieke methode te ontwikkelen die keepers letterlijk op het verkeerde been zou zetten.
En panenka ziet er dan wel heel eenvoudig uit, omdat het een zachte stift in het midden van het doel is. Toch vraagt het om technische verfijning die zeker niet voor iedere speler is weggelegd. De aanloop van de strafschopnemer moet uiterst gecontroleerd zijn. De truc is de keeper te laten geloven dat de bal met kracht de hoek ingeschoten wordt. Dit doe je door je lichaamshouding als zodanig aan te passen. Kort voor de bal geraakt wordt, vertraagt de speler en wordt de bal iets gelift.
De speler moet de bal met de juiste dosis kracht raken. Door te hard te schieten, gaat de bal te hoog en door zacht te schieten, wordt het een vangbal voor de keeper. Detail, gevoel en inschattingsvermogen zijn hierbij bepalend. Ook moet je onder druk kunnen presteren. Het is een methode die tijdens trainingen veelal wordt geoefend.
Een goede techniek is één ding, maar psychologische kracht is ook zeker belangrijk. Wanneer een speler een panenka wil doen, is het belangrijk dat deze zeker is van zijn zaak. Twijfel en zelfs een klein beetje onzekerheid zijn de doodsteek voor de panenka.
Een panenka is een prachtige manier om een penalty te nemen. Wanneer je raak schiet, ben je de held van de wedstrijd. Maar o wee als de penalty mis gaat. De speler die voor de panenka gaat, maakt een spannende keuze en stelt zich kwetsbaar op. Mist de speler de penalty, dan komt er een gevoel van schaamte op en bestempelen de supporters de speler misschien wel als arrogant. Het is dan ook een techniek waarbij de verwachtingen hoog zijn en er gespot wordt wanneer deze kans gemist wordt.
Vooral bij topwedstrijden kijken miljoenen mensen in het stadion en thuis op de televisie. Op deze momenten is de druk enorm en vraagt het lef en zelfvertrouwen een panenka te nemen. De speler moet vertrouwen op zijn vaardigheid, en verwacht dat de keeper een hoek gaat kiezen. Blijft de keeper staan, dan is de kans dat de panenka doel treft nihil. De kans dat je als speler voor schut staat, is dan groter dan wanneer je de penalty op de normale manier had genomen en deze was gestopt.
En al deze risico's zijn dan ook precies de reden waarom het nemen van een panenka van lef getuigt. Je maakt echt een statement, waarbij je je zelfverzekerdheid, controle en techniek toont. Het is zelfs mentaal krachtsvertoon richting de tegenstander. Lef en kracht om onder druk te presteren, zijn sleutels voor een goede panenka, naast het fysieke vermogen de bal goed te raken.
In de afgelopen decennia zijn er al heel wat panenka's genomen. De ene is nog mooier dan de ander, en andere bij voorbaat gedoemd te mislukken. Een van de briljantste en mooiste panenka's werd genomen door de voor Frankrijk spelende voetballer Zinedine Zidane. Tijdens de WK-finale in 2006 tegen Italië kwam hij oog in oog te staan met een van de beste keepers ter wereld, Gianluigi Buffon. Via de onderkant van de lat stuiterde de bal in het doel. Het was een heel gewaagde, maar zeer doeltreffende keuze.
Tijdens het EK van 2012 durfde Andrea Pirlo namens Italië het aan. Hij stifte de bal zachtjes door het midden en zette daarmee de Engelse keeper Joe Hart op het verkeerde been. Dit gaf Italië direct het mentale voordeel in de rest van de strafschoppenreeks.
Ook zijn er enkele voorbeelden te noemen waarbij supporters bijna plaatsvervangende schaamte kregen. In 2021 was te zien hoe het mis kan gaan wanneer de keeper geen hoek kiest en blijft staan. In de wedstrijd van Manchester City tegen Chelsea nam Sergio Agüero een panenka. Keeper Mendy wist deze te verschalken door eenvoudigweg in dezelfde positie te blijven staan. Tijdens de Copa América verloor Argentinië de wedstrijd door een mislukte panenka van de voet van Messi. Zo zie je dat zelfs de beste spelers een risico nemen door een panenka te nemen.
Een mooie geslaagde panenka blijft in het geheugen gegrift staan. Dat geldt ook voor een mislukte panenka. Het nemen van een panenka is dan ook een belangrijke keuze.
Het is duidelijk dat het nemen van een panenka geen willekeurige keuze is. Het is dan ook zo dat niet elke strafschop geschikt is om als panenka te nemen. Zoals in de voorbeelden van mislukte panenka's te zien was, kan deze zelfs bij de beste spelers ter wereld mislukken. Het is dan ook zaak om een speler alleen een panenka te laten nemen wanneer deze in topvorm is en zich zeker voelt. Ook de stand en het belang van de wedstrijd zijn relevant. Hoeveel risico kun je nemen? Heb je een ruime voorsprong, dan zou je je kunnen wagen aan een panenka. Ook als de druk lager ligt, bijvoorbeeld in een oefenwedstrijd, kun je ervoor kiezen de strafschop als panenka in te schieten.
Speel je de finale of een beslissende strafschoppenserie, dan is het zaak dat de speler 100% zeker is van zijn zaak. Bij enige vorm van twijfel of onzekerheid kies je beter voor de traditionele variant. Doe de panenka ook alleen als je de houding van de keeper kent. Sta je tegenover een keeper die erom bekend staat lang te wachten voordat een hoek gekozen wordt, dan brengt een panenka nog meer risico met zich mee. Weet je dat de keeper juist snel een hoe kiest, dan is de panenka juist heel geschikt.
De persoonlijkheid van de speler is ook van belang voor het nemen van een succesvolle panenka. Een zelfverzekerde speler die met lef en flair speelt, neemt sneller een succesvolle panenka. Het is een creativiteit die gewaardeerd wordt, maar het moet wel opwegen tegen het risico dat het met zich meebrengt.
De conclusie is dat je een panenka alleen neemt wanneer je technisch genoeg bent, de keeper goed kunt inschatten, het past bij het belang en de stand van de wedstrijd en er geen enkele twijfel is. Alleen dan is er kans van slagen.
Ook nu nog is de panenka bijzonder populair en bijna tot een mythische status verheven. Bij een geslaagde panenka ben je de held en bij een mislukte panenka de schlemiel van de wedstrijd. Het geeft spelers een status waar jong en oud naar streeft. Spelers laten hun zelfvertrouwen en technische kwaliteiten zien.
Aan de andere kant zijn er niet alleen maar liefhebbers van de panenka. Tegenstanders vinden het vaak maar een show en een teken van arrogantie. Het risico is in hun ogen te groot en de kans van slagen erg laag. Desondanks blijft het een populaire methode om een strafschop te nemen. Het past bij de verandering die het spel constant ondergaat, zeker nu de rol van het vermaken van het publiek alleen maar groter is geworden.
Trainers zijn minder conservatief en staan ervoor open dat spelers een panenka nemen, maar alleen wanneer het moment juist is en de speler technisch vaardig genoeg.
De panenka blijft een iconische techniek die lef, techniek en psychologisch inzicht vereist. Mits goed uitgevoerd is het een prachtig moment, maar het risico op falen is groot. Het is een techniek die alleen moet worden uitgevoerd wanneer de speler volledig zeker van zichzelf is en de situatie het toelaat. In het moderne voetbal blijft de panenka een gewaagde, maar indrukwekkende keuze die zowel bewondering als kritiek oproept.
